Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nội dung

* Hoạt động 1: Tìm hiểu di truyền học: (12’)

- GV y/c HS làm bài tập mục    (tr. 5 SGK) liên hệ bản thân mình có những điểm giống và khác bố mẹ?

- GV gọi một vàI HS trình bày ý kiến của mình

- GV giải thích:

+ Những đặc điểm giống bố mẹ ® hiện tượng di truyền

+ Đặc điểm khác bố mẹ ® hiện tượng biến dị

- GV hỏi: Thế nào là di truyền? Biến dị?

- GV tổng kết lại.

- GV giải thích rõ ý “biến dị và di truyền là 2 hiện tượng song song, gắn liền với quá trình sinh sản”

- GV yc HS đọc thông tin SGK

- GV yêu cầu HS trình bày nội dung và ý nghĩa thực tiễn của di truyền học?

* Hoạt động 2: Menđen- người đặt nền móng cho di truyền học( 11’)

- GV yc HS đọc thông tin SGK

- GV giới thiệu thêm về tiểu sử của Men Đen

- GV giới thiệu tình hình nghiên cứu di truyền ở thế kỉ XIX và phương pháp nghiên cứu của Men Đen

- GV y/c HS quan sát H 1.2 nêu nhận xét về đặc điểm của từng cặp tính trạng đem lai.

- GV y/c HS nghiên cứu thông tin ® nêu phương pháp nghiên cứu của Men Đen?

- GV nhấn mạnh thêm tính chất độc đáo trong phương pháp nghiên cứu di truyền của Men Đen và giải thích vì sao Men Đen chọn Đậu Hà Lan làm đối tượng nghiên cứu?

* Hoạt động 3: Một số thuật ngữ và kí hiệu cơ bản của di truyền học.(12’)

- GV hướng dẫn học sinh nghiên cứu một số thuật ngữ:

+ GV hỏi: tính trạng là gì? Cho VD minh hoạ?

+ Cặp tính trạng tương phản là gì? cho VD?

+ Nhân tố di truyền là gì? cho VD?

+ Giống thuần chủng là gì?

- GV giải thích thêm: ta trồng ngô hạt vàng khi thu hoạch ta thu được toàn bộ là ngô hạt vàng ta nói giống đem gieo là thuần chủng.

- GV giới thiệu một số kí hiệu được sử dụng trong di truyền học

VD: P :  mẹ  x  bố

- HS làm việc cá nhân tự liên hệ bản thân tìm những đIểm giống và khác bố mẹ.

à HS trình bày những đặc điểm của bản thân giống và khác bố mẹ về chiều cao, màu mắt, hình dạng tai vv...

- HS nêu được 2 hiện tượng di truyền và biến dị

- HS lắng nghe

- Đại diện HS đọc thông tin SGK

- HS sử dụng tư liệu SGK để trả lời

- Lớp nhận xét bổ sung, hoàn chỉnh đáp án.

- Đại diện  HS đọc tiểu sử (tr. 7) cả lớp theo dõi

- HS quan sát và phân tích H 1.2 ® nêu được sự tương phản của từng cặp tính trạng đem lai.

- HS đọc kĩ thông tin SGK ® trình bày được nội dung cơ bản của phương pháp phân tích các thế hệ lai.

- Một vài HS phát biểu, lớp bổ sung

- HS tự thu nhận thông tin ® ghi nhớ kiến thức

à Tính trạng là những đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của một cơ thể VD:  mắt nâu, tóc xoăn

à Là hai trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của cùng một loại tính trạng như tóc thẳng và tóc xoăn

à Nhân tố di truyền qui định các tính trạng của sinh vật. VD nhân tố di truyền qui định màu sắc da của người Việt Nam

à Là giống có đặc tính di truyền đồng nhất, các thế hệ sau giống các thế hệ trước

 - HS lắng nghe và tự ghi vào vở

I. DI TRUYÊN HOC

- Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các thế hệ con cháu.

- Biến dị là hiện tượng con sinh ra khác bố mẹ và khác nhau về nhiều chi tiết.

- Di truyền học nghiên cứu cơ sở vật chất, cơ chế, tính qui luật của hiện tượng di truyền và biến dị. Di truyền học có vai trò quan trọng không chỉ về lí thuyết mà còn có giá trị thực tiễn cho khoa học chọn giống và y học, đặc biệt là trong công nghệ chọn giống.

II. Menđen- người đặt nền móng cho di truyền học

- Phương pháp phân tích các thế hệ lai có nội dung:

+ Lai các cặp bố mẹ khác nhau về một hoặc một số cặp tính trạng thuần chủng tương phản, rồi theo dõi sự di truyền riêng rẽ của từng cặp tính trạng đó trên con cháu của từng cặp bố mẹ.

+ Dùng toán thống kê để phân tích các số liệu thu được. Từ đó rút ra các qui luật di truyền các tính trạng

III. Một số thuật ngữ và kí hiệu cơ bản của di truyền học.

a. Một số thuật ngữ:

- Tính trạng: là những đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của một cơ thể .

VD: mắt nâu, tóc xoăn

- Cặp tính trạng tương phản: Là hai trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của cùng một loại tính trạng .

VD: tóc thẳng và tóc xoăn

- Nhân tố di truyền qui định các tính trạng của sinh vật. VD nhân tố di truyền qui định màu sắc da của người Việt Nam

- Giống (dòng) thuần chủng: là giống có đặc tính di truyền đồng nhất, các thế hệ sau giống thế hệ trước

b. Kí hiệu cơ bản của di truyền học:

P : Cặp bố mẹ xuất phát

x : Kí hiệu phép lai

G : Giao tử

   : giao tử đực (hoặc cơ thể đực) kí hiệu O

   : giao tử cái (hoặc cơ thể cái) kí hiệu O

F  : Thế hệ con.

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nội dung

* Hoạt động 1:Thí nghiệm của Menden: (15’)

- GV cho HS đọc thông tin thí nghiệm trong SGK.

- GV hướng dẫn HS quan sát H2.1 ® giới thiệu sự thụ phấn nhân tạo trên hoa đậu Hà Lan.

- GV yêu cầu HS nghiên cứu bảng 2 SGK ® Thảo luận nhóm 1 bàn trong (2’) trả lời:

+ Nhận xét kiểu hình ở F₁?

+ Xác định tỉ lệ kiểu hình ở F₂ trong từng trường hợp?

- Từ kết quả đã tính toán GV y/c HS rút ra tỉ lệ kiểu hình ở F₂

- GV y/c HS dựa vào H2.2 trình bày thí nghiệm của Men Đen?

- GV sử dụng bảng 2 để phân tích  khái niệm: kiểu hình. Các tính trạng như hoa trắng, hoa đỏ, thân cao, thân lùn. . .gọi là kiểu hình.

+ Vậy kiểu hình là gì?

- GV nhấn mạnh về sự thay đổi giống làm mẹ thì kết quả thu được không thay đổi ® vai trò di truyền như nhau của bố và mẹ.

- GV nói thêm: theo Menđen tính trạng được biểu hiện ở F1 là tính trạng trội còn tính trạng đến F2 mới được biểu hiện là tính trạng lặn.

- GV hỏi: Vậy trong VD trên tính trạng nào là tính trạng trội, tính trạng nào là tính trạng lặn? Vì sao?

- GV y/c HS làm bài tập điền từ (trang 9)

- GV yc HS chia nhóm thảo luận hoàn thành bài tập: Lai hai giống ruồi giấm thuần chủng mắt đen và mắt đỏ. Biết rằng ruồi giấm mắt đen trội hoàn toàn so với ruồi giấm mắt đỏ. Hãy cho biết tỉ lệ kiểu hình ở F1 và F2

- GV gọi một vài nhóm trình bày kết quả của nhóm mình, nhóm khác theo dõi nhận xét, bổ sung

* Hoạt động 2: Menđen giải thích kết quả thí nghiệm (15’)

- GV cho HS đọc thông tin SGK

- GV giải thích quan niệm đương thời Men Đen phổ biến là sự di truyền hoà hợp. Theo quan niệm này các tính trạng của bố và mẹ trộn lẫn nhau tạo nên các tính trạng trung gian ở con

- GV treo bảng phụ phóng to H2.3 lên bảng cho HS quan sát thảo luận nhóm trả lời 2 câu hỏi trong (4’)

+ Tỉ lệ giao tử ở F₁ và tỉ lệ các loại hợp tử ở F₂

+ Tại sao ở F₂ lại có tỉ lệ 3 hoa đỏ: 1 hoa trắng.

- GV gọi đại diện một vài nhóm trả lời, nhóm khác theo dõi nhận xét, bổ sung.

- GV hỏi như vậy qua kết quả thí nghiệm trên Menđen đã giải thích kết quả thí nghiệm như thế nào?

- GV nhận xét, bổ sung hoàn thiện kiến thức.

- GV chốt lại cách giải thích kết quả là sự phân li mỗi nhân tố di truyền về một giao tử và giữ nguyên bản chất như cơ thể thuần chủng của P.

- GV yc HS viết sơ đồ lai vào vở

- Đại diện HS đọc thí nghiệm.

- HS quan sát tranh, theo dõi và ghi nhớ cách tiến hành

- HS chia nhóm thảo luận, phân tích bảng số liệu, ® nêu được :

à Kiểu hình F₁ đồng tính: tính trạng của bố hoặc mẹ.

à Tỉ lệ kiểu hình ở F₂

= ~

= ~

=~

- Đại diện nhóm rút ra nhận xét, các nhóm khác bổ sung

- HS dựa vào H 2.2 ® trình bày thí nghiệm , lớp nhận xét bổ sung.

- HS lắng nghe và suy nghĩ

- HS đại diện trả lời: KH là tổ hợp toàn bộ các tính trạng của cơ thể

à HS suy nghĩ trả lời: Tính trạng trội là tính trạng hoa đỏ và tính trạng lặn là tính trạng hoa trắng vì hoa đỏ được biểu hiện kiểu hình ở F1 còn hoa trắng đến F2 mới xuất hiện

- HS lựa chọn cụm từ điền vào chỗ trống

+. đồng tính;  +. 3 trội : 1 lặn

- HS lắng nghe

- 1 đến 2 HS đọc lại nội dung.

- HS chia nhóm thảo luận thống nhất ý kiến hoàn thành bài tập

- Đại diện nhóm trình bày đáp án, nhóm khác nhận xét, bổ sung.

+ Đáp án: Tỉ lệ kiểu hình ở F1: 100% ruồi giấm mắt đen

     Tỉ lệ kiểu hình ở F2: 75% mắt đen: 25% mắt đỏ

- Đại diện HS đọc thông tin SGK

HS ghi nhớ kiến thức

- HS lắng nghe

- HS quan sát H 2.3 thảo luận nhóm thống nhất ý kiến nêu được:

à Giao tử ở F₁ là 1A : 1a

Hợp tử F₂ có tỉ lệ:

        1 AA : 2 Aa : 1 aa

à Vì thể dị hợp Aa biểu hiện kiểu hình trội giống như thể đồng hợp AA

- Đại diện nhóm phát biểu các nhóm khác bổ sung.

- HS đại diện trả lời, HS khác bổ sung.

- HS ghi kết luận vào vở

- HS viết sơ đồ lai vào vở.

I. THÍ NGHIỆM CỦA MEN ĐEN

a. Thí nghiệm

- Lai 2 giống đậu Hà Lan khác nhau về 1 cặp tính trạng thuần chủng tương phản

VD: 

 P:  hoa đỏ  x  hoa trắng

 F₁ :      hoa đỏ

 F₂ : 3 hoa đỏ: 1 hoa trắng  

(Kiểu hình có tỉ lệ 3 trội : 1lặn)

b. Các khái niệm:

* Kiểu hình: là tổ hợp toàn bộ các tính trạng của cơ thể

- Tính trạng trội là tính trạng biểu hiện ở F₁.

- Tính trạng lặn là tính trạng đến F₂ mới được biểu hiện.

c. Kết quả thí nghiệm – Kết luận:

Khi lai 2 bố mẹ khác nhau về một cặp tính trạng thuần chủng tương phản thì F₂ phân li tính trạng theo tỉ lệ trung bình 3 trội : 1 lặn

II. Menđen giải thích kết quả thí nghiệm.

Theo Menđen:

- Mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền quy định (sau này gọi là gen).

- Trong quá trình phát sinh giao tử, mỗi nhân tố di truyền trong cặp nhân tố di truyền phân li về một giao tử và giữ nguyên bản chất như ở cơ thể P thuần chủng.

- Trong quá trình thụ tinh, các nhân tố di truyền tổ hợp lại trong hợp tử thành từng cặp tương ứng và quy định kiểu hình của cơ thể.

=> Sự phân li và tổ hợp của cặp nhân tố di truyền (gen) quy định cặp tính trạng thông qua quá trình phát sinh giao tử và thụ tinh chính là cơ chế di truyền các tính trạng.

- Nội dung quy luật phân li: trong quá trình phát sinh giao tử, mỗi nhân tố di truyền phân li về một giao tử và giữ nguyên bản chất như ở cơ thể thuần chủng của P.

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nội dung

* Hoạt động 1: Tìm hiểu phép lai phân tích: (18’)

- GV y/c HS nêu tỉ lệ các loại hợp tử ở F₂ trong thí nghiệm của Men Đen?

- Từ kết quả trên GV phân tích các khái niệm: kiểu gen, thể đồng hợp, thể dị hợp.

- GV yc HS chia nhóm thảo luận (3’) hoàn thành yêu cầu:

+ Xác định kết quả của các phép lai:

  * P: hoa đỏ x hoa trắng

           AA         aa

* P: hoa đỏ x hoa trắng

           Aa         aa

- GV gọi đại diện 2 nhóm lên viết sơ đồ lai, nhóm khác theo dõi, bổ sung.

- GV chốt lại kiến thức và kết luận như vậy hoa đỏ có 2 kiểu gen là AA; Aa

- GV tiếp tục cho HS trao đổi nhóm trong (2’) trả lời câu hỏi

+ Làm thế nào để xác định được kiểu gen của cá thể mang tính trạng trội?

- GV thông báo cho HS phép lai đó gọi là phép lai phân tích và y/c HS làm tiếp bài tập điền từ (trang 11)

- GV gọi 1 vài HS nhắc lại khái niệm phép lai phân tích

- GV đưa thêm thông tin để HS phân biệt được khái niệm lai phân tích với mục đích của lai phân tích là nhằm xác định kiểu gen của cá thể mang tính trạng trội.

* Hoạt động 2: ý nghĩa của tương quan trội lặn (11’)

- GV y/c HS nghiên cứu thông tin SGK ® thảo luận nhóm trong (4’) trả lời các câu hỏi:

+ Nêu tương quan trội – lặn trong tự nhiên?

+ Xác định tính trạng trội và tính trạng lặn nhằm mục đích gì?

+ Việc xác định độ thuần chủng của giống có ý nghĩa gì trong sản xuất ?

+ Muốn xác định giống có thuần chủng hay không cần phải thực hiện phép lai nào?

- GV gọi đại diện nhóm trình bày, các nhóm khác theo dõi nhận xet, bổ sung.

- GV nhận xét, chỉnh sữa và nêu kết luận

à 1 HS nêu kết quả hợp tử ở F₂ có tỉ lệ: 1 AA : 2 Aa : 1 aa

- HS ghi nhớ khái niệm tự ghi vào vở.

- Các nhóm thảo luận ® viết sơ đồ lai của 2 trường hợp và nêu kết quả của từng trường hợp

- Đại diện 2 nhóm lên viết 2 sơ đồ lai. Các nhóm khác bổ sung hoàn thiện đáp án

+ Sơ đồ lai Trường hợp 1:

P: Hoa đỏ x hoa trắng

          AA        aa

G:         A          a

F1:               Aa  (100% hoa đỏ)

+ Sơ đồ lai trường hợp 2:

P: Hoa đỏ  x      hoa trắng

          Aa                 aa

G:      1A: 1a             a

F1:   1Aa  :   1aa (1hoa trắng: 1hoa đỏ)

- HS căn cứ vào 2 sơ đồ lai thảo luận và nêu được:

à Muốn xác định kiểu gen của cá thể mang tính trạng trội ® đem lai chúng với cá thể mang tính trạng lặn

+ Nếu kết quả phép lai là 100% cá thể mang tính trạng trội thì đối tượng có KG đồng hợp trội

+ Nếu kết quả là: 1 trội: 1lặn thì đối tượng có kiểu gen dị hợp

- Đại diện HS lần lượt đền các cụm từ vào các khoảng trống theo thứ tự:

1: Trội ; 2: kiểu gen    3: lặn ;

4: đồng hợp trội;  5: dị hợp

+ 1 đến 2 HS đọc lại khái niệm lai phân tích

- HS tự đọc thông tin thu nhận và xử lí thông tin. Thảo luận nhóm, thống nhất câu trả lời.

 à Trong tự nhiên mối tương quan trội  lặn là phổ biến ở thế giới sinh vật

à Tính trạng trội thường là tính trạng tốt cần xác định để tập trung nhiều gen trội quý vào một kiểu gen để tạo giống có ý nghĩa kinh tế.

à  Giúp chúng ta tránh được sự phân li tính trạng của giống ở thế hệ sau.

à Người ta sử dụng phép lai phân tích để xác định độ thuần chủng của giống.

- Đại diện nhóm trình bày ý kiến

- Các nhóm khác bổ sung

- HS tự rút ra kết luận

III. Lai phân tích:

a. Một số khái niệm

- Kiểu gen: là tổ hợp toàn bộ các gen trong tế bào của cơ thể

- Thể đồng hợp: kiểu gen chứa cặp gen tương ứng giống nhau

- Thể dị hợp: kiểu gen chứa cặp gen tương ứng khác nhau

b. Lai phân tích

- Là phép lai giữa cá thể mang tính trạng trội cần xác định kiểu gen với cá thể mang tính trạng lặn

+ Nếu kết quả phép lai đồng tính thì cá thể mang tính trạng trội có kiểu gen đồng hợp

+ Nếu kết quả phép lai phân tính theo tỉ lệ 1 : 1 thì cá thể có kiểu gen dị hợp.

VI. Ý nghĩa của tương quan trội- lặn

- Trong tự nhiên mối tương quan trội - lặn là phổ biến

- Tính trạng trội thường là tính trạng tốt ® cần xác định tính trạng trội và tập trung nhiều gen trội quí vào một kiểu gen để tạo giống có ý nghĩa kinh tế

- Trong chọn giống để tránh sự phân li tính trạng phải kiểm tra độ thuần chủng của giống

    Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nội dung

* Hoạt đông 1: Tìm hiểu thí nghiệm của Menđen (23’)

- GV yc HS đọc thông tin SGK

- GV treo H.4 phóng to lên bảng cho HS quan sát.

- GV y/c HS quan sát H.4 nghiên cứu thông tin SGK - trình bày thí nghiệm của Men Đen

- Từ kết quả thí nghiệm GV yêu cầu HS chia nhóm thảo luận (3’) trả lời câu hỏi đIền nội dung phù hợp vào bảng 4

- GV treo bảng phụ có nội dung bảng 4 gọi HS lên điền

- GV gọi đại diện 4 nhóm lên điền các nhóm khác theo dõi nhận xét, bổ sung.

- GV chốt lại kiến thức

- Đại diện HS đọc thông tin SGK

- HS quan sát hình.

-  HS quan sát tranh, nêu được thí nghiệm :

P: vàng, trơn  x  xanh, nhăn

F₁:           Vàng trơn

Cho F₁ tự thụ phấn

F₂: Có 4 kiểu hình: vàng, trơn; xanh, trơn; vàng, nhăn; xanh, nhăn.

- Các nhóm thảo luận ® hoàn thành bảng 4

- Đại diện  nhóm lên làm trên bảng. Các nhóm khác theo dõi, bổ sung

I.Thí nghiệm của Menđen

a. Thí nghiệm

Kiểu hình F₂

Số hạt

Tỉ lệ kiểu hình F₂

Tỉ lệ các cặp tính trạng F₂

Vàng, trơn

Vàng, nhăn

Xanh, trơn

Xanh, nhăn

315

101

108

32

9

3

3

1

- Từ kết quả bảng 4. GV gọi 1 HS nhắc lại thí nghiệm.

- GV phân tích cho HS thấy rõ tỉ lệ của từng cặp tính trạng có mối tương quan với tỉ lệ kiểu hình ở F₂ cụ thể như SGK (trang 15)

- GV phân tích cho HS hiểu các tính trạng di truyền độc lập với nhau

 (3 vàng : 1 xanh) (3 trơn : 1 nhăn) = 9( V- T):3 (V- N):3(X- T):1(X- N)

- GV cho HS làm bài tập điền vào chỗ trống

- GV cho HS biết đó cũng chính là nội dung của qui luật phân li độc lập.

- GV cho HS nhắc lại nội dung của qui luật phân li độc lập.

- GV hỏi: Căn cứ vào đâu Men Đen cho rằng các tính trạng màu sắc và hình dạng hạt đậu di truyền độc lập với nhau?

- GV mở rộng bằng cách cho HS thảo luận nhóm (3’) làm một bài tập áp dụng: Cho ruồi giấm thuần chủng mắt đen, cánh daì lai với ruồi giấm thuần chủng mắt đỏ, cánh ngắn. Biết ruồi giấm mắt đen cánh dài trội hoàn toàn so với mắt đỏ cánh ngắn. Hãy cho biết tỉ lệ kiểu hình ở F1 và F2.

* Hoạt động 2: Tìm hiểu về biến dị tổ hợp. (7’)

- GV y/c HS nghiên cứu lại kết quả thí nghiệm ở F₂ ® trả lời các câu hỏi

+ Kiểu hình nào ở F₂  khác bố,  mẹ?

- GV nhấn mạnh khái niệm biến dị tổ hợp được xác định dựa vào kiểu hình của bố mẹ

- GV nói thêm: biến dị tổ hợp phong phú ở loài sinh sản hữu tính.

- 1 HS trình bày thí nghiệm

- HS lắng nghe, ghi nhớ

- HS ghi nhớ kiến thức

- HS vận dụng kiến thức ở mục a ® điền được cụm từ “tích tỉ lệ”

- 1 ® 2 HS nhắc lại nội dung qui luật

- Căn cứ vào tỉ lệ kiểu hình F₂ bằng tích tỉ lệ của các tính trạng hợp thành nó.

- HS chia nhóm thảo luận thống nhất đáp án.

- Đáp án cần nêu:

P t/c: Đen, dài x đỏ, ngắn

F₁:          100% đen dài

Cho   F₁x F₁

F₂: 9 Đen, dài: 3 đen, ngắn: 3 đỏ, dài: 1đỏ, ngắn.

- HS xem kĩ lại thí nghiệm trả lời câu hỏi.

- HS suy nghĩ trả lời: những kiểu hình khác với bố mẹ là: vàng, nhăn và xanh, trơn và chiếm tỉ lệ 6/16

- Lai 2 bố mẹ thuần chủng khác nhau về 2 cặp tính trạng tương phản:

P: vàng, trơn  x  xanh, nhăn

F₁ :           Vàng, trơn

Cho F₁ tự thụ phấn

F₂ : 9 vàng, trơn

       3 vàng, nhăn

       3 xanh, trơn

       1 xanh, nhăn

b) Qui luật phân li độc lập

Khi lai cặp bố mẹ khác nhau về hai cặp tính trạng thuần chủng tương phản di truyền độc lập với nhau, thì F2 có tỉ lệ mỗi kiểu hình bằng tích các tỉ lệ của các tính trạng hợp thành nó

II. Biến dị tổ hợp

- Biến dị tổ hợp là sự tổ hợp lại các tính trạng của bố mẹ

- Nguyên nhân: có sự phân li độc lập và tổ hợp lại các cặp tính trạng làm xuất hiện các kiểu hình khác P

 Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nội dung

* Hoạt động 1:  Menđen giải thích kết quả thí nghiệm (25’)

- GV y/c HS nhắc lại tỉ lệ phân li từng cặp tính trạng ở F₂?

- Từ kết quả trên cho ta kết luận gì?

- GV y/c HS nghiên cứu thông tin SGK

- GV treo H.5 phóng to lên bảng chỉ tranh và giải thích cho HS hiểu: ở cơ thể lai F₁dị hợp tử về 2 cặp gen, trong quá trình phát sinh giao tử chúng phân li độc lập với nhau (các gen tương ứng như A và a, B và b phân li độc lập với nhau, còn các gen không tương ứng tổ hợp tự do với nhau như A tổ hợp với B và b và a cũng tổ hợp được với B và b). Do đó đã tạo ra 4 loại giao tử là: AB, Ab, aB, ab với tỉ lệ ngang nhau.

- GV yc HS chia nhóm thảo luận trả lời câu hỏi (2’)

+ Giải thích tại sao ở F₂ lại có 16 hợp tử?

- Dựa vào H.5 GV hướng dẫn HS cách xác định kiểu hình và kiểu gen ở F₂. GV tiếp tục cho HS thảo luận nhóm (3’) hoàn thành bảng 5 (trang 18)

- GV gọi đại diện 4 nhóm lên điền bảng. Các nhóm khác theo dõi nhận xét, bổ sung.

- GV nhận xét, chỉnh sửa và đưa ra đáp án đúng.

-  Đại diện một HS  nhắc lại được tỉ lệ

 Vàng / xanh ~ 3/1

  Trơn / nhăn ~ 3/1

- HS rút ra kết luận: Men Đen cho rằng mỗi cặp tính trạng do một cặp nhân tố di truyền qui định.

- Đại diện HS đọc thông tin SGK

- HS quan sát tranh và lắng nghe ghi nhớ kiến thức.

- HS tự thu nhận thông tin thảo luận nhóm ® thống nhất câu trả lời

- HS vận dụng kiến thức ® nêu được:  Do sự kết hợp ngẩu nhiên của 4 loại giao tử đực và 4 loại giao tử cái ® F₂ có 16 tổ hợp .

- HS lắng nghe GV hướng dẫn ghi nhớ kiến thức. Thảo luận nhóm hoàn thành bảng 5.

- Đại diện 4 nhóm lên điền bảng các nhóm còn lại theo dõi, nhận xét, bổ sung.

- HS tự chỉnh sửa nếu cần

III. Menden giải thích kết quả thí nghiệm

- Men Đen cho rằng mỗi cặp tính trạng do một cặp nhân tố di truyền qui định.

- Qui ước:

Gen A qui định hạt vàng

Gen a qui định hạt xanh

Gen B qui định vỏ trơn

Gen b qui định vỏ nhăn

® Hạt vàng, trơn thuần chủng có kiểu gen: AABB

+ Hạt xanh, nhăn thuần chủng có kiểu gen xanh, nhăn: aabb

- Sơ đồ lai

P           AABB  x        aabb

G             AB                 ab

F₁

                       AaBb

Cho F₁ tự thụ phấn

      AaBb           x       AaBb

AB  Ab  aB  ab    AB  Ab  aB    ab

F₂

         AB       Ab       aB        ab

AB      AABB

V- T        AABb

V-T         AaBB

V-T         AaBb

V-T

Ab       AABb

V-T        Aabb

V-N       AaBb

V-T       Aabb

V- N

aB        AaBB

V- T      AaBb

V- T      aaBB

X- T        aaBb

X-T

ab        AaBb

V-T       Aabb

V- N      aaBb

X-T       aabb

X-N

                      Kiểu hình

Tỉ lệ F₂

Hạt vàng, trơn

Hạt vàng, nhăn

Hạt xanh, trơn

Hạt xanh, nhăn

Tỉ lệ của mỗi kiểu gen ở F₂

1 AABB

2 AaBB

2 AABb

4 AaBb

9 A- B-

1 AAbb

2 Aabb

3A- bb

1 aaBB

2 aaBb

3 aaB-

1 aabb

1 aabb

Tỉ lệ mỗi kiểu hình ở F₂

9 hạt vàng, trơn

3 hạt vàng, nhăn

3 hạt xanh, trơn

1 hạt xanh, nhăn

- GV mở rộng thêm kiến thức bằng cách đưa ra các công thức tổ hợp cho HS nắm thêm.

Gọi n là số cặp gen dị hợp ( phân li độc lập) thì:

+ Số loại giao tử là: 2ⁿ

+ Số hợp tử là: 4 ⁿ

+ Số loại kiểu gen là: 3ⁿ  

+ Số loại kiểu hình là: 2ⁿ

+ Tỉ lệ phân li KG là (1+2+1)ⁿ

+ Tỉ lệ phân li kiểu hình là: (3+1)ⁿ

- Nêu có thời gian GV có thể cho HS một VD cho HS dể nắm

* Hoạt động 2: Tìm hiểu ý nghĩa của qui luật phân li độc lập (6’)

- GV yc HS đọc thông tin SGK

- GV y/c HS nghiên cứu thông tin ® thảo luận các câu hỏi

+ Tại sao ở loài sinh sản hữu tính, biến dị lại phong phú?

+ Nêu ý nghĩa của qui luật phân li độc lập?

- GV giải thích cho HS thấy được hiện tượng này trong lĩnh vực nông nghiệp và chăn nuôi. VD như người ta có thể lai tạo giống lúa có năng suất cao nhưng khả năng kháng sâu bệnh kém lai tạo với giống có năng suất thấp nhưng khả năng chống chịu tốt để tạo nên giống vừa có năng suất cao vừa có khả năng kháng sâu bệnh tốt.

- HS theo dõi và có thể ghi vào sổ tay hoặc vở bài tập.

- HS đại diện đọc thông tin SGK

- HS sử dụng tư liệu trong bài để trả lời. Cần nêu được

+ F₂ có sự tổ hợp lại các nhân tố di truyền ® hình thành các kiểu gen khác P

+ Sử dụng qui luật phân li độc lập có thể giải thích được sự xuất hiện của biến dị tổ hợp

- HS lắng nghe.

IV. Ý nghĩa của qui luật phân li độc lập

- Qui luật phân li độc lập giải thích được một trong những nguyên nhân làm xuất hiện biến dị tổ hợp, đó là sự phân li độc lập và tổ hợp tự do của các cặp gen

- Biến dị tổ hợp có ý nghĩa quan trọng đối với chọn giống và tiến hoá

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Nội dung

* Hoạt động 1: Tiến hành gieo đồng kim loại: (19’)

- GV yêu cầu HS làm việc theo nhóm mỗi nhóm 4 em

- GV hướng dẫn HS qui trình gieo đồng kim loại

a. Gieo một đồng kim loại

- Lấy 1 đồng kim loại, cầm đứng cạnh và thả rơi tự do từ độ cao xác định.

- Khi rơi xuống mặt bàn thì mặt trên của đồng kim loại có thể là một trong hai mặt sấp (S) hay ngửa (N). Nên GV yêu cầu trước khi gieo HS phải qui ước mặt nào là mặt sấp mặt nào là mặt ngửa.

- Giáo viên yêu cầu HS gieo 100 lần. Tính tỉ lệ % các mặt ở lần 25, 50, 100.Và so sánh tỉ lệ % số lần gặp mỗi mặt nói trên. Liên hệ kết quả này với tỉ lệ các giao tử sinh ra từ con lai F1: Aa

b. Gieo 2 đồng kim loại

- GV yêu cầu HS ngồi theo nhóm

- GV hướng dẫn HS cách thực hiện

- Lấy 2 đồng kim loại cầm đứng cạnh và thả rơi tự do từ độ cao xác định

- Có thể xảy ra 1 trong 3 trường hợp

+ 2 đồng sấp (SS)

+ 1 đồng sấp, 1 đồng ngửa (SN)

+ 2 đồng ngửa (NN)

- Thống kê kết quả mỗi lần rơi vào bảng 6.2.

- Các nhóm thực hiện 100 lần. Thống kê kết quả vào bảng 6.2

- GV yc HS tính % tỉ lệ của từng kết quả và liên hệ với tỉ lệ kiểu gen ở F2 trong lai một cặp tính trạng giải thích sự tương đồng đó.

* Hoạt động 2: Thống kê kết quả của các nhóm (13’)

- GV yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả đã tổng hợp của bảng 6.1 và 6.2 ® ghi vào bảng tổng hợp

- HS ngồi theo nhóm mà giáo viên đã qui định

-  HS ghi nhớ qui trình thực hiện

- Các nhóm tiến hành gieo đồng kim loại

* Gieo một đồng kim loại

+ Qui định trước mặt sấp và ngửa

+ Mỗi nhóm gieo 100 lần, thống kê mỗi lần rơi vào bảng 6.1

+ HS tính tỉ lệ phần trăm  rồi so sánh yêu cầu nêu được: liên hệ vấn đề trên với trường hợp giải thích kết quả thí nghiệm lai một cặp tính trạng của Menđen , ta thấy cơ thể lai F1 có KG Aa khi giảm phân chỉ cho hai loại giao tử mang A và a với xác suất ngang nhau là : 1A: 1a

* Gieo 2 đồng kim loại

- HS ngồi theo nhóm.

- HS lắng nghe và thực hiện.

+ Mỗi nhóm gieo 100 lần, thống kê kết quả vào bảng 6.2. Tính tỉ lệ % của các kết quả.

I. Tiến hành gieo đồng kim loại

1. Gieo một đồng kim loại

1. Gieo hai đồng kim loại

II. Thống kê kết quả của các nhóm

                     Tiến hành

Nhóm

Gieo một đồng kim loại

Gieo hai đồng kim loại

S

N

SS

SN

NN

1

2

3

...

Cộng

Số lượng

Tỉ lệ %

- Kết quả của bảng trên. GV y/c HS liên hệ:

+ Kết quả của bảng 6.1 với tỉ lệ các giao tử sinh ra từ con lai F₁ có kiểu gen Aa?

+ Kết quả của bảng 6.2 với tỉ lệ các kiểu gen ở F₂ trong lại một cặp tính trạng.

- GV lưu ý HS : số lượng thống kê càng lớn ® càng đảm bảo độ chímh xác

- HS căn cứ vào kết quả thống kê ® nêu được:

+ Cơ thể lai F₁ có kiểu gen Aa khi giảm phân cho 2 loại giao tử mang A và a với xác suất ngang nhau.

+ kết quả gieo 2 đồng kim loại có tỉ lệ:

1SS : 2SN : 1NN ® tỉ lệ kiểu gen ở F₂ là : 1 AA : 2 Aa : 1 aa

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của HS

Nội dung

* Hoạt động 1: Hướng dẫn cách giảI bài tập (13’)

- GV hướng dẫn HS cách giải bài tập với một số dạng như sau:

* Giải bài tập lai một cặp tính trạng

- GV vừa hướng dẫn vừa kết hợp ghi bảng.

- GV nói phép lai này sẽ có các dạng sau ứng với từng dạng GV sẽ hướng dẫn HS cách giải và cho 1 VD minh hoạ để HS dể nhận biết.

+ Dạng 1:  Biết kiểu hình của P ® xác định tỉ lệ kiểu hình, kiểu gen ở F₁ và F₂

+ Dạng 2: Biết số lượng hoặc tỉ lệ kiểu hình ở đời con ® xác định kiểu gen, kiểu hình ở P.

- ở đây GV nhấn mạnh cho HS hiểu là các em chỉ cần viết thành thạo 6 sơ đồ lai từ Pà F₂

+ P: AA  x  AA

+ P: AA  x  Aa

+ P:  AA  x aa

+ P: Aa  x aa

+ P: Aa  x Aa

+ P:  aa  x  aa

* Giải bài tập lai 2 cặp tính trạng:

- GV cũng cho HS biết có những dạng bài tập lai hai cặp tính trạng thông thường và GV cũng hướng dẫn HS cách nhận biết và cách giải của từng dạng

+ Dạng 1:  Biết kiểu gen, kiểu hình của P ® xác định tỉ lệ kiểu hình ở F₁ và F₂

+ Dạng 2: Biết số lượng hay tỉ lệ kiểu hình ở đời con ® xác định kiểu gen  ở P.

* Hoạt động 2: Sửa bài tập SGK (23’)

- GV yc cầu HS đọc bài tập 1 tr. 22

- GV gọi 1 HS chọn đáp án đúng và giải thích. Nếu trả lời đúng và giải thích chính xác GV sẽ ghi điểm. Các HS khác lắng nghe và nhận xét, bổ sung

- GV yc HS tự sửa vào vở nếu cần

- GV yc cầu HS đọc bài tập 2 tr. 22

- GV gọi 1 HS chọn đáp án đúng và giải thích. Nếu trả lời đúng và giải thích chính xác GV sẽ ghi điểm. Các HS khác lắng nghe nhận xét, bổ sung

- GV yc HS tự sửa vào vở nếu cần

- GV yc cầu HS đọc bài tập 3 tr. 22

- GV gọi 1 HS chọn đáp án đúng và giải thích. Nếu trả lời đúng và giải thích chính xác GV sẽ ghi điểm. Các HS khác lắng nghe nhận xét, bổ sung

- GV yc HS tự sửa vào vở nếu cần

- GV yc cầu HS đọc bài tập 4 tr. 23

- GV gọi 1 HS chọn đáp án đúng và giải thích. Nếu trả lời đúng và giải thích chính xác GV sẽ ghi điểm. Các HS khác lắng nghe nhận xét, bổ sung

- GV yc HS tự sửa vào vở nếu cần

- GV yc cầu HS đọc bài tập5 tr. 23

- GV gọi 1 HS chọn đáp án đúng và giải thích. Nếu trả lời đúng và giải thích chính xác GV sẽ ghi điểm. Các HS khác lắng nghe nhận xét, bổ sung

- GV yc HS tự sửa vào vở nếu cần

HS lắng nghe và ghi vào vở

- HS theo dõi và ghi những ý cần thiết vào vở

- Đại diện 1 HS đọc yc đề bài

- Đại diện 1 HS chọn đáp án và giảI thích các HS khác lắng nghe và bổ sung.

Đáp án: P: lông ngắn thuần chủng x lông dài

F₁: toàn lông ngắn

Vì F₁ đồng tính mang tính trạng trội ® đáp án a.

- HS tự chỉnh sửa vào vở

- Đại diện 1 HS đọc yc đề bài

- Đại diện 1 HS chọn đáp án và giải thích các HS khác lắng nghe và bổ sung.

+ Đáp án: Từ kết quả F₁: 75% đỏ thẩm : 25% xanh lục ® F₁: 3 đỏ thẩm : 1 xanh lục

 Theo qui luật phân li ® P : Aa x Aa ® đáp án d.

- HS tự chỉnh sửa vào vở

- Đại diện 1 HS đọc yc đề bài

- Đại diện 1 HS chọn đáp án và giải thích các HS khác lắng nghe và bổ sung.

+ Đáp án: Từ kết quả F₁: 25,5 đỏ : 49,9 hồng : 25% trắng ® F₁: 1 đỏ : 2 hồng : 1 trắng ® tỉ lệ kiểu hình trội không hoàn toàn ® đáp án b, d

- HS tự chỉnh sửa vào vở

- Đại diện 1 HS đọc yc đề bài

- Đại diện 1 HS chọn đáp án và giải thích các HS khác lắng nghe và bổ sung.

+ Đáp án:

Để sinh ra người con mắt xanh (aa) ® bố cho 1 giao tử a và mẹ cho 1 giao tử a

Để sinh ra người con mắt đen (A-) ® bố hoặc mẹ cho 1 giao tử A ® kiểu gen và kiểu hình P là:

 Mẹ mắt đen (Aa) x bố mắt đen (Aa). Hoặc mẹ mắt xanh (aa) x bố mắt đen (Aa) ® đáp án b hoặc d

- HS tự chỉnh sửa vào vở

- Đại diện 1 HS đọc yc đề bài

- Đại diện 1 HS chọn đáp án và giải thích các HS khác lắng nghe và bổ sung.

+ Đáp án:

F₂ có 901 cây quả đỏ, tròn : 299 cây quả đỏ, bầu dục : 301 cây quả vàng, tròn 

101 cây quả vàng, bầu dục ® tỉ lệ kiểu hình ở F₂ là : 9 đỏ, tròn : 3 đỏ, bầu dục : 3 vàng, tròn : 1 vàng, bầu dục = (3 đỏ : 1 vàng) (3 tròn : 1 bầu dục) ® P thuần chủng về 2 cặp gen : P quả đỏ, bầu dục x quả vàng, tròn ® kiểu gen của P là: AAbb x aaBB

- HS tự chỉnh sửa vào vở

I. Hướng dẫn cách giải bài tập

1. Lai một cặp tính trạng

Dạng 1:  Biết kiểu hình của P ® xác định tỉ lệ kiểu hình, kiểu gen ở F₁ và F₂

Cách giải:

+ Bước 1:  Qui ước gen

+ Bước 2:  Xác định kiểu gen của P

+ Bước 3:  Viết sơ đồ lai

Ví dụ : Cho đậu thân cao lai với đậu thân thấp, F₁ thu được toàn đậu thân cao. Cho F₁ tự thụ phấn, xác định tỉ lệ kiểu gen và kiểu hình ở F₁ và F₂ ? Biết rằng tính trạng chiều cao do một gen qui định

Dạng 2: Biết số lượng hoặc tỉ lệ kiểu hình ở đời con ® xác định kiểu gen, kiểu hình ở P.

Cách giải:

Căn cứ vào tỉ lệ kiểu hình ở đời con:

      F: ( 3 : 1 ) ® P :  Aa  x  Aa

      F: ( 1 : 1 ) ® P :  Aa  x  aa

      F: ( 1 : 2 : 1 ) ® P :  Aa  x  Aa ( trội không hoàn toàn )

Ví dụ :  Ở cà chua, tính trạng thân cao (qui định bởi gen A) là trội hoàn toàn so với tính trạng thân thấp (qui định bởi gen a).

P : cà chua thân cao  x  cà chua thân thấp  ® F₁: 51% cà chua thân cao: 49% cà chua thân thấp. Kiểu gen của P trong phép lai trên sẽ như thế nào ?

2. Lai hai cặp tính trạng

 Giải bài tập trắc nghiệm khách quan

Dạng 1:  Biết kiểu gen, kiểu hình của P ® xác định tỉ lệ kiểu hình ở F₁ và F₂

Dạng 2: Biết số lượng hay tỉ lệ kiểu hình ở đời con ® xác định kiểu gen  ở P.

Cách giải:

Căn cứ vào tỉ lệ kiểu hình ở đời con ® kiểu gen của P

F₂: 9 : 3 : 3 : 1 = (3 : 1) (3 : 1) ® F₂:  Dị hợp về 2 cặp gen ® P thuần chủng về 2 cặp gen

II. Sửa bài tập sách giáo khoa

Bài 1:

Đáp án: P : lông ngắn thuần chủng x lông dài

   F₁: toàn lông ngắn

Vì F₁ đồng tính mang tính trạng trội ® đáp án a.

Bài 2:

Đáp án: Từ kết quả F₁: 75% đỏ thẩm : 25% xanh lục ® F₁: 3 đỏ thẩm : 1 xanh lục

 Theo qui luật phân li ® P : Aa x Aa ® đáp án d.

Bài 3:

 Đáp án: Từ kết quả F₁: 25,5 đỏ : 49,9 hồng : 25% trắng ® F₁: 1 đỏ : 2 hồng : 1 trắng ® tỉ lệ kiểu hình trội không hoàn toàn ® đáp án b, d

Bài 4: Để sinh ra người con mắt xanh (aa) ® bố cho 1 giao tử a và mẹ cho 1 giao tử a

Để sinh ra người con mắt đen (A-) ® bố hoặc mẹ cho 1 giao tử A ® kiểu gen và kiểu hình P là:

 Mẹ mắt đen (Aa) x bố mắt đen (Aa). Hoặc mẹ mắt xanh (aa) x bố mắt đen (Aa) ® đáp án b hoặc d

Bài 5: F₂ có 901 cây quả đỏ, tròn : 299 cây quả đỏ, bầu dục : 301 cây quả vàng, tròn 

101 cây quả vàng, bầu dục ® tỉ lệ kiểu hình ở F₂ là : 9 đỏ, tròn : 3 đỏ, bầu dục : 3 vàng, tròn : 1 vàng, bầu dục = (3 đỏ : 1 vàng) (3 tròn : 1 bầu dục) ® P thuần chủng về 2 cặp gen : P quả đỏ, bầu dục x quả vàng, tròn ® kiểu gen của P là: AAbb x aaBB